Kapitulli 1: Heshtja përpara emrit
Zbuloni origjinën parahistorike të Shqipërisë, komunitetet e para bujqësore në Ballkan dhe misterin e gjuhëve të humbura në kohë.
Historia e një vendi fillon shumë kohë përpara se të ekzistojë emri i tij.
Nëse jeni nga Perëndimi, me gjasë e njihni këtë vend si Albania. Edhe unë ashtu e njihoja. Gjatë gjithë jetës sime kam thënë “Albania”, kam folur për “albanezët” dhe kam imagjinuar se ky ishte emri me të cilin identifikoheshin banorët e tij.
Derisa u shpërngula këtu.
Atëherë zbulova diçka që, ndonëse duket e vogël, ndryshon tërësisht mënyrën se si kuptohet kjo histori: ata pothuajse kurrë nuk thonë “Albania”. Thonë Shqipëri. Nuk e quajnë veten “albanezë”, por Shqiptarë. Dhe gjuha e tyre nuk është “albanisht”, por Shqip.
Mund të duket një detaj pa rëndësi. Por kur jetoja jashtë vendit tim, Kilit, më bezdiste kur dëgjoja disa anglishtfolës ta shqiptonin emrin e tij si «Killi». Tingëllonte si diçka e huaj dhe jo e këndshme. Dhe duke qenë se parimi im është t’i trajtoj të tjerët ashtu siç do të dëshiroja të më trajtonin mua, preferoj të përdor emërtimin me të cilin ata ndihen mirë. Për respekt ndaj mënyrës se si ky popull identifikohet vetë, në këtë seri do të përpiqem të përdor, sa herë që të jetë e mundur, emrat që përdorin vetë banorët e tij: Shqipëri, Shqiptarë dhe Shqip.
Sidoqoftë, duhet të bëjmë një paralajmërim të rëndësishëm: kur të kthehemi mijëra vjet pas në kohë, as këta emra nuk ekzistonin. Dhe kjo është pikërisht surpriza e parë e kësaj historie.
Sepse përpara Shqiptarëve…
Përpara ilirëve…
Përpara Romës…
Përpara Greqisë…
Këtu kanë jetuar njerëz për mijëra vjet. Ne e dimë se si i ndërtonin shtëpitë e tyre, çfarë mbillnin dhe me kë tregtonin. Por ka diçka që nuk do të mund ta rimarrim kurrë: nuk dimë asnjë fjalë të vetme nga gjuha që flisnin. As edhe një.
Një histori e kësaj toke që nisi shumë përpara se të shkruhej historia
Kur mendojmë për parahistorinë, zakonisht imagjinojmë njerëz që ndjekin mamuthët me shtiza guri ose që u ikin tigrave me dhëmbë shpate. Megjithatë, mijëra vjet më parë, territori që sot zë Shqipëria po jetonte një revolucion. Jo teknologjik, jo politik, por diçka shumë më të rëndësishme: revolucionin e të mësuarit për të qëndruar.
Për mijëra breza, qeniet njerëzore kishin ndjekur kafshët dhe stinët; me fjalë të tjera, ishin nomadë. Tani po fillonin të bënin me saktësi të kundërtën:
- Mbillnin.
- Prisnin.
- Vjelshin.
- Ndërtonin shtëpi të përhershme.
- Rritnin dhi, dele dhe lopë.
Për herë të parë, mund të imagjinonin se fëmijët e tyre do të rriteshin pikërisht aty ku kishin lindur prindërit e tyre. U bënë të ngulitur.
Sot kjo na duket diçka e zakonshme —në fakt, shumica prej nesh jetojmë ashtu— por në atë kohë ishte një ide revolucionare. Ndryshoi ekonominë, ushqyerjen, strukturën familjare, pronën dhe, me shumë gjasa, vetë mënyrën e të menduarit.
Një popull në Ballkan shumë më i lidhur nga sa e imagjinojmë
Ekziston një tjetër mit për parahistorinë: mendojmë se ato fshatra ishin të izoluara tërësisht. Zbulimet arkeologjike tregojnë një histori krejt ndryshe.
Në vendbanime të ndryshme të Ballkanit shfaqen objekte të punuara me obsidian nga rajone vullkanike qindra kilometra larg. Gjithashtu gjenden bizhuteri të bëra me guaska detare të gjinisë Spondylus, me origjinë nga Deti Egje.
Askush nuk eciste mijëra kilometra vetëm për të shitur një guaskë. Sidoqoftë, ato guaska i përshkonin ato distanca duke kaluar nga një komunitet në tjetrin, si një efekt domino tregtar. Shumë përpara se të ekzistonin monedhat, rrjetet e shkëmbimit tashmë lulëzonin.
Nuk udhëtonin vetëm objektet; udhëtonin edhe idetë: teknika të reja për punimin e qeramikës, vegla të reja, metoda më të mira bujqësore dhe, ndoshta, edhe besime të reja shpirtërore. Ballkani ishte tashmë një pikë takimi mes botëve të ndryshme.
Çfarë dimë për këto komunitete të para në Shqipëri?
| ✓ Çfarë dimë | ? Çfarë nuk dimë ende |
|---|---|
| Mbillnin drithëra dhe rritnin kafshë. | Si e quanin veten. |
| Ndërtonin fshatra të përhershëm. | Çfarë gjuhe flisnin. |
| Tregtonin me rajone të largëta. | Si tingëllonin këngët apo tregimet e tyre. |
| Prodhonin qeramikë shumë të punuar. | Çfarë perëndish adhuronin, nëse adhuronin ndonjë. |
Është e habitshme: i njohim veglat e tyre shumë më mirë se fjalët e tyre.
Gjuha që u tret përgjithmonë
Imagjinoni sikur e gjithë literatura në spanjisht apo anglisht të zhdukej brenda një nate —asnjë libër, asnjë mbishkrim, asnjë letër, asnjë mesazh digjital. Pas pesë mijë vjetësh, dikush mund të zbulonte qytetet tona, rrugët dhe ndërtesat tona, por nuk do ta dinte kurrë se si tingëllonte gjuha jonë.
Kjo ishte pikërisht ajo që ndodhi këtu. Arkeologët mund të rindërtojnë se si jetonin ata njerëz, por shkrimi nuk kishte mbërritur ende në këtë rajon. Dhe kur një gjuhë zhduket përpara se të shkruhet, ajo zhduket përgjithmonë.
Mijëra breza lindën duke folur ato gjuhë. U dashuruan, debatuan, kënduan, qanë, edukuan fëmijët e tyre dhe treguan histori rreth zjarrit… Dhe e gjithë kjo u humb pa lënë asnjë fjali të vetme. Ndoshta kjo është një nga heshtjet më të mëdha në të gjithë historinë evropiane.
A ishin ata banorët e parë të Shqipërisë (Shqiptarët)?
Është një pyetje e pashmangshme, dhe përgjigjja më e ndershme është: nuk e dimë. Në fakt, vetë pyetja ndoshta është shtruar gabim.
Ata nuk ishin as Shqiptarë, as ilirë, as grekë, as romakë e as sllavë. Të gjitha këto identitete do të shfaqeshin mijëra vjet më vonë. Të flasësh për “shqiptarë” tetë mijë vjet më parë do të ishte si të thuash se Adami dhe Eva ishin irakianë, ose se fiset që banonin në Oqeani 4000 vjet më parë e quanin veten “australianë”. Nuk do të kishte shumë kuptim, apo jo?
Ekziston një vazhdimësi gjeografike, por jo domosdoshmërisht një vazhdimësi kulturore, gjuhësore apo politike. Ajo që dimë me siguri është se këto komunitete përfaqësojnë kapitullin e parë të madh të njohur të historisë njerëzore në këtë territor. Ata nuk janë origjina e provuar e popullit të sotëm Shqiptar, por janë origjina e njohur e banimit të vazhdueshëm të kësaj toke. Dhe ky dallim ka rëndësi, sepse historia rrallëherë është një vijë e drejtë —është një varg i gjatë takimesh, përzierjesh dhe transformimesh.
Ardhja e popullsive të reja nga steplat
Për gati tre mijë vjet, këto komunitete bujqësore lulëzuan. Por Evropa nuk mbeti kurrë e palëvizshme. Rreth vitit 3000 p.e.s., nisi një shndërrim që do ta ndryshonte kontinentin përgjithmonë.
Nga steplat e pakufishme në veri të Detit të Zi filluan të shpërndaheshin grupe njerëzore me një mënyrë jetese krejt ndryshe. Ishin popuj shumë më lëvizës, të lidhur ngushtë me blegtorinë dhe, siç tregojnë kërkime të shumta gjenetike, bartës të një pjese të rëndësishme të prejardhjes që sot ndajnë shumë popuj evropianë.
Ajo që është magjepsëse është se dëshmitë e sotme nuk tregojnë për një zëvendësim të thjeshtë të popullsisë, por për një integrim:
- Bujqit që kishin jetuar prej mijëvjeçarësh në Ballkan nuk u zhdukën nga njëra ditë në tjetrën.
- U takuan me të ardhurit e rinj dhe bashkëjetuan.
- Shkëmbyen njohuri dhe krijuan familje.
- Gradualisht, lindën komunitete të reja.
Mbetet ende një fushë kërkimesh aktuale se deri në çfarë mase kjo përzierje i dha origjinë popujve që më vonë do t’i njihnim si ilirë. Çdo studim i ri i ADN-së së lashtë sjell një tjetër pjesë në këtë puzzle, megjithëse mbeten ende shumë pyetje pa përgjigje.
Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i këtij kapitulli të parë: identiteti nuk lind nga një grup i vetëm i izoluar —lind nga takimi mes shumë popujve. Kjo rrëzon tërësisht koncepte ekstreme si miti nazist i një “race ariane”; biologjikisht është diçka pa asnjë bazë, pasi edhe grupet më të izoluara janë rezultat i shekujve të përzierjes njerëzore.
Fillimi i vërtetë
Kur mendojmë për historinë e Shqipërisë apo të Shqiptarëve, zakonisht kërkojmë heronj, mbretër, betoja epike dhe perandori. Por fillimi i vërtetë nuk ka emra të famshëm —ka bujq, barinj dhe artizanë. As nuk e dimë se si quheshin apo se si tingëllonte gjuha e tyre.
Sidoqoftë, ishin pikërisht ata që filluan ta shndërrojnë këtë kënd të Ballkanit në një shtëpi të banuar në mënyrë të përhershme. Historia e Shqiptarëve nuk fillon rreptësisht me ta, por pa ta, me gjasë, as historia që erdhi më pas nuk do të kishte qenë e mundur.
Në kapitullin tjetër do të njihemi me të ardhurit e rinj nga steplat e mëdha euroaziatike. Nuk erdhën për ta fshirë historinë e mëparshme, por për t’u përzier me të. Dhe brenda asaj përzierjeje do të fillonte të merrte formë një pjesë thelbësore e mozaikut njerëzor që, shekuj më vonë, do t’u jepte origjinë popujve që burimet klasike do t’i quanin ilirë.