Kapitulli 2: Kalorësit që ndryshuan Evropën: Kur steplat mbërritën në Ballkan
Zbuloni se si takimi mes bujqve neolitikë dhe barinjve të steptave (kultura Yamnaya) transformoi historinë e Shqipërisë dhe të Ballkanit.
Historia e Shqiptarëve nuk filloi me një popull të pastër, por me mijëra takime njerëzore.
Kur flasim për origjinën e një populli, zakonisht kërkojmë një përgjigje të thjeshtë: një vend, një grup, një moment të caktuar. Duam të gjejmë paraardhësin e parë, banorin e parë, emrin e parë.
Por historia njerëzore pothuajse kurrë nuk funksionon ashtu.
Popujt nuk shfaqen si një fotografi e bërë në një ditë të vetme. Ata i ngjajnë më shumë një lumi: marrin degëzime të reja, ndryshojnë rrjedhën, bashkohen me lumenj të tjerë dhe, pse ruajnë diçka nga e kaluara e tyre, kurrë nuk kthehen të jenë saktësisht të njëjtët.
Në kapitullin e mëparshëm pamë se shumë kohë përpara se të ekzistonin Shqiptarët —madje përpara se të ekzistonin edhe ilirët— territori i Shqipërisë së sotme banohej nga komunitete bujqësore që punonin tokën, prodhonin qeramikë dhe tregtonin me rajone të largëta.
Por kjo histori po përgatitej të merrte një rrymë të re.
Nga rrafshnaltat e pakufishme në veri të Detit të Zi filluan të mbërrinin popullsi me një mënyrë krejt ndryshe të të jetuarit. Nuk erdhën në një territor të zbrazët: erdhën për t’u takuar me ata që ishin tashmë aty. Dhe nga ky takim do të lindte një nga transformimet më të mëdha të Evropës së lashtë.
Bota që vinte nga steplat: Kultura Yamnaya në Ballkan
Rreth pesë mijë vjet më parë, në steplat e mëdha euroaziatike jetonin komunitete me një mënyrë jetese shumë të ndryshme nga ajo e bujqve të Ballkanit.
Arkeologët e lidhin një pjesë të këtij procesi me popullsitë e lidhura me kulturën Yamnaya. Por është e rëndësishme të sqarojmë diçka: Yamnaya nuk ishte një komb, nuk ishte një shtet dhe nuk ishte një “popull” në kuptimin modern. Ishte një kulturë arkeologjike e identifikuar nga disa tipare të përbashkëta: mënyra e tyre e varrimit, ekonomia e bazuar në blegtori dhe objekte të caktuara materiale.
Studimet e ADN-së së lashtë kanë treguar se popullsitë e lidhura me këto komunitete patën një zgjerim të jashtëzakonshëm në Evropë gjatë Kohës së Bronzit. Por historia nuk ishte thjesht një zëvendësim populllsie(megjithatë, ia vlen të ndalemi këtu një çast: ky rrëfim përzierjeje i shkon në përpikëri Ballkanit. Por nëse shkon më në veri, në vende si Britania, gjërat bëhen më të vrazhda — atje, të ardhurit e rinj nuk u përzien ngadalë, ata praktikisht e rishkruan popullsinë nga e para. Ballkani, siç duket, mori versionin më të butë të këtij takimi). Nuk ishte një skenar ku “erdhën disa dhe u zhdukën të tjerët”.
Ishte diçka shumë më njerëzore: ishte një takim.
Dy fëmijë, dy botë: Një udhëtim në kohë drejt vitit 3000 p.e.s.
Imagjinojmë diçka të pamundur: që hipim në një makinë kohe. Jo për të ndryshuar historinë, por thjesht për të vëzhguar.
Udhëtojmë përafërsisht në vitin 3000 p.e.s. Dhe gjejmë dy fëmijë të lindur në të njëjtin moment: njëri lind në një komunitet bujqësor në Ballkan, ndërsa tjetri lind në steplat e mëdha euroaziatike. Të dy do të rriten pa e ditur se, mijëra vjet më vonë, pasardhësit e tyre do të jenë pjesë e së njëjtës histori.
Fëmija i tokës së punuar
Fëmija nga Ballkani hap sytë në një komunitet të ngulitur. Familja e tij jeton pranë një lumi. Paraardhësit e tij e kanë punuar atë tokë për breza me radhë. Ai i njoh ciklet e vitit: kohën e mbjelljes, kohën e korrjes, ardhjen e të ftohtit dhe rikthimin e pranverës.
Bota e tij është e ndërtuar rreth një vendi të caktuar. Toka nuk është vetëm një hapësirë ku jeton: është kujtesë. Aty janë varrosur paraardhësit e tij, aty janë tregimet e tyre dhe vendet që të gjithë i njohin. Që i vogël aprende se siguria vjen nga kujdesi për atë që qëndron.
Fëmija i horizontit të pakufishëm
Tani udhëtojmë mijëra kilometra drejt lindjes. Aty lind fëmija tjetër. Shtëpia e tij nuk përcaktohet nga një fshat i fiksuar; bota e tij është shumë më e gjerë. Ai rritet mes kafshëve, kullotave dhe shpërnguljeve të mëdha.
Familja e tij varet nga tufat e kafshëve. Ai mëson të njohë klimën, të gjejë ujë dhe të shpërngulet kur burimet fillojnë të shterojnë. Për të, mbijetesa nuk varet nga qëndrimi në një vend, por nga aftësia për t’u lëvizur.
Përderisa njëri fëmijë mëson me imtësi një territor të caktuar, tjetri mëson një territor gjigant.
Dy ekonomi, dy mënyra për të tregtuar në prehistoric
Ndryshimi nuk ishte vetëm te vendi ku jetonin, por edhe te mënyra se si funksiononte ekonomia e tyre.
Një komunitet bujqësor prodhon kryesisht për një vend: mbjell drithëra, rrit kafshë dhe ruan ushqim. Tregtia e tij lidhet me produkte specifike të rajonit: qeramikë, vegla pune, ushqime dhe objekte prestigji. Bujku tregton nga një bazë e qëndrueshme; ai ka një fshat, ka magazinat e tij dhe një komunitet që e conhece.
Bota e barinjve lëvizës funksionon ndryshe. Një komunitet që lëviz nuk mund të mbajë çdo gjë me vete. Pasuria e tij është te kafshët e gjalla, te lëvizshmëria dhe te aksesi në territore të ndryshme. Shkëmbimet e tyre ndjekin rrugë shumë më të gjera sepse ata vetë përshkojnë distanca të mëdha.
Një grup barinjsh mund të lidhë rajone që për një komunitet bujqësor do të ishin tepër të largëta. Ata nuk mbajnë vetëm objekte: mbajnë informacion, histori, teknologji, zakone dhe ide të reja.
Mënyra e të jetuarit në stepla dhe ritualet e kurganëve
Kur një shoqëri ndryshon mënyrën e të jetuarit, ndryshon edhe mënyrën se si e shikon botën.
Nuk e dimë me saktësi se çfarë mendonin këta njerëz, nuk u njohim lutjet apo tregimet e tyre. Por mbetjet arkeologjike tregojnë se kishin mënyra të ndryshme lidhjeje me ekzistencën:
- Komunitetet bujqësore ishin të lidhura ngushtë me ciklet e tokës, pjellorinë, stinët dhe brezat e mëparshëm.
- Popullsitë e steptave kishin një raport tjetër me kafshët, lëvizjen, qiellin dhe hapësirat e hapura.
Ritualet e tyre funerale tregojnë gjithashtu ndryshime. Disa popullsi të steptave i varrosnin të vdekurit e tyre nën kodra të mëdha dheu të njohura si kurganë (tuma), një praktikë që reflektonte një marrëdhënie të veçantë me kujtesën, territorin dhe prestigjin shoqëror.
Kjo nuk do të thotë se njëra kulturë ishte më e lartë se tjetra. Do të thotë se ishin dy përgjigje të ndryshme ndaj së njëjtës pyetje njerëzore: Si duhet të jetojmë?
Takimi i pashmangshëm mes dy botëve
Në një moment, këto dy botë filluan të takoheshin. Ndoshta përmes tregtisë, ndoshta përmes martesave apo aleancave, e ndoshta edhe përmes konflikteve. Historia njerëzore nuk është kurrë vetëm një gjë e vetme.
Por, brez pas brezi, ndodhi diçka e pashmangshme: njerëz nga origjina të ndryshme patën fëmijë, komunitetet shkëmbyen njohuri dhe lindi një kulturë e re. Bujku mori ndikime nga bota lëvizëse; bariu mori ndikime nga bota e ngulitur. Pas disa shekujsh, të ndaje tërësisht njërin nga tjetri bëhej e pamundur.
Çfarë thotë ADN-ja e lashtë për origjinën e popujve të Ballkanit?
Këtu shfaqet një nga mësimet më të mëdha të gjenetikës moderne. Për një kohë të gjatë, shumë shoqëri imagjinuan se popujt ishin grupe të mbyllura, sikur secili të kishte një origjinë të pastër e të ndarë. Por ADN-ja e lashtë tregon një histori krejt ndryshe.
Nëse do të merrnim një mostër ADN-je nga një banor i Ballkanit i vitit 3000 p.e.s., do të gjenim një trashëgimi të përbërë nga popullsi të shumta:
- Gjuetarët-mbledhës të lashtë evropianë.
- Bujqit e parë të mbërritur nga Anatolia.
- Ndikimet e reja të lidhura me popullsitë e steptave.
Ecim pak shekuj më pas, në vitin 2500 p.e.s.: historia vazhdon me takime të reja dhe familje të reja. Ecim përsëri në vitin 2000 p.e.s.: përzierja vazhdon. Jo sepse dikush është më pak autentik, por sepse kjo është pikërisht mënyra se si funksionon njerëzimi.
Rrëzimi i mitit të “racës së pastër”
Ideja e popujve të pastër nuk është vetëm historikisht e gabuar, por bie ndesh edhe me të dhënat gjenetike. Gjatë shekullit XX, ideologjia naziste mbrojti ekzistencën e një të ashtuquajture “race ariane” dhe të popujve biologjikisht superiorë.
Por, nëse do të analizonim ADN-në e një personi evropian të asaj periudhe, gjenetika do të tregonte një paradoks: madje edhe dikush që besonte se i appartenite një grupi tërësisht të pastër ishte, si të gjithë ne, rezultat i mijëra viteve përzierjeje njerëzore.
Pastërtia racore nuk ishte një realitet biologjik: ishte një konstrukt politik. ADN-ja nuk pati nevojë të debatojë me këtë ide, thjesht tregoi historinë e vërtetë.
A lindën Shqiptarët në këtë periudhë?
Jo. Dhe ky sqarim është thelbësor.
Në këtë moment nuk ekzistojnë ende Shqiptarët, nuk ekziston Shqipëria dhe nuk ekzistojnë as ilirët si identitet historik. Po flasim për mijëra vjet më parë. Ajo që ekziston është një territor ku popullsi të ndryshme po lënë një trashëgimi që, shumë kohë më pas, do të jetë pjesë e komuniteteve të ndryshme ballkanike.
Identiteti nuk shfaqet nga njëra ditë në tjetrën. Nuk ka një datë ku dikush mund të thotë: “Nga sot e tutje jemi një popull i ri”. Identitetet lindin ngadalë, përmes gjuhës, kulturës, kujtesës së përbashkët dhe përvojave të jetuara së bashku.
Evropa nuk lindi nga një rrënjë e vetme
Ndoshta pyetja më interesante nuk është: “Kush ishte Shqiptari i parë?”, sepse me gjasë ai person nuk ka ekzistuar kurrë. Historia nuk funksionon me një klikim të vetëm; ka breza, takime, përshtatje dhe transformime.
Shqiptarët modernë, ashtu si të gjithë popujët e botës, janë trashëgimtarë të një historie shumë më të madhe se çdo grup individual. Një histori ku bujq e barinj, të ngulitur e nomadë, lënë secili pjesën e vet.
Ardhja e popullsive të steptave nuk krijoi vetvetiu asnjë popull modern, por transformoi thellësisht skenën njerëzore ku, shekuj më vonë, do të shfaqeshin kulturat e reja të Kohës së Bronzit dhe të Hekurit.
Në kapitullin tjetër do të udhëtojmë drejt një prej këtyre kulturave të jashtëzakonshme: Vučedol. Një shoqëri që mësoi të zotëronte një material revolucionar për kohën: metalin. Një kulturë farkëtarësh, tregtie e teknologjie që na kujton diçka: përpara perandorive dhe kombesh, pati njerëz që thjesht u përpoqën të mekonin diçka të re.