Kapitulli 3: Bota e lashtë që e imagjinojmë gabim
Nga kutia e bizhuterive të nënës sime te guaskat e Egjeut: si rrjetet e tregtisë dhe uji lidhnin komunitetet e para neolitike në Shqipëri dhe Ballkan.
Kutia e bizhuterive të nënës sime dhe mitet mbi Shqipërinë e lashtë
Para pak ditësh hapa kutinë e bizhuterive të nënës sime. Përpara se ta shihja, mendja ime kishte ndërtuar tashmë një imazh. Kur mendojmë për një kuti bizhuterish —veçanërisht nën ndikimin e filmave, romanëve dhe përrallave— zakonisht imagjinojmë diçka të artë: një kuti të vogël të mbushur me ar, gurë të çmuar dhe objekte shkëlqyese që presin të zbulohen.
Aty ishte imazhi që kisha në mendje. Por kur e hapa, ndodhi diçka kureshtare: nuk kishte pothuajse asgjë prej ari. Gjithçka ishte prej argjendi.
Në fillim u habita, derisa kujtova diçka mjaft të thjeshtë: nënës sime nuk i ka pëlqyer kurrë ari. Gjithmonë ka preferuar argjendin. Problemi nuk ishte te kutia e bizhuterive; problemi ishte te historia që kisha krijuar në mendjen time përpara se ta hapja.
Shpesh bëjmë me saktësi të njëjtën gjë kur shikojmë të kaluarën. Ndërtojmë një imazh përpara se të njohim dëshmitë.
Kur mendojmë për shoqëritë parahistorike, veçanërisht ato që ekzistonin mijëra vjet më parë në Ballkan dhe në territorin e Shqipërisë së sotme, zakonisht imagjinojmë grupe të vogla të izoluara. Njerëz që jetonin gjithë jetën në të njëjtin vend, komunitete të ndara nga male e pyje që mezi kishin kontakt me njëri-tjetrin.
Por kur fillojmë të vëzhgojmë gjurmët që lanë pas, shfaqet një realitet krejtësisht ndryshe.
Një varr në Ballkan me një pyetje të pashmangshme: Guaska Spondylus
Imagjinojmë se hapim dhe hyjmë në një varr në brendësi të Ballkanit nga periudha e rreth 6,000 vjetëve më parë. Nuk i përket një mbreti. Nuk ka ndonjë ndërtim të madh. Është varri i një njeriu të zakonshëm, ndaj nuk ka mbishkrime që tregojnë historinë e tij. Kanë mbetur vetëm disa objekte: vegla pune, fragmente qeramike dhe sende që shoqëruan të ndjerin.
Mes tyre gjendet një guaskë detare. Në shikim të parë duket si një detaj i vogël. Por nëse mendojmë më thellë, ajo ngre një pyetje gjigante: ai komunitet ishte larg detit. Shumë larg.
Guaska i përket gjinisë Spondylus, një lloj molusku që gjendej kryesisht në zonat e Mesdheut Lindor, veçanërisht në Detin Egje. Atëherë, si mbërriti deri këtu?
Reaksioni ynë i parë modern zakonisht është të imagjinojmë një aventurë të madhe. Një njeri që përshkon qindra kilometra me një çantë të mbushur me objekte të çmuara, duke kaluar male dhe territore të panjohura si një personazh nga Lord of the Rings.
Por, me gjasë, realiteti ishte shumë më i thjeshtë dhe, në të njëjtën kohë, shumë më interesant.
Nuk kërkohej që një person i vetëm të përshkonte të gjithë rrugën; guaska mund të kalonte nëpër shumë duar. Ka shumë mundësi që një komunitet pranë detit ta mblidhte atë. Më pas, një fshat tjetër e mori përmes shkëmbimit, dhe pas pak kohe mbërriti te një komunitet i tretë. Ndoshta një familje e ruajti për vite me radhë. Ndoshta përfundoi si pjesë e varrimit të nekujt që nuk e pa kurrë vendin ku nisi udhëtimi i saj. I vdekuri ndoshta nuk e pa kurrë detin, por e ruante atë guaskë si një thesare.
Lëvizja nuk ishte te një person i vetëm. Ishte te rrjeti.
Tregtia përpara parave: Rrjetet e shkëmbimit në Shqipërinë parahistorike
Kur mendojmë për tregtinë, zakonisht imagjinojmë dyqane, çmime, para ose, kohët e fundit, karta krediti, PayPal apo madje Stripe. Por gjatë pjesës më të madhe të historisë njerëzore, asgjë nga këto nuk ekzistonte.
Imagjinoni sikur kishit nevojë për mish, por ju mbillnit karrota dhe domate. Fshati më i afërt gjuante lepuj. Kështu që, kur donit të hani lepur, shkëmbenit pesë karrota dhe tri domate për një të tillë. Tingëllon shumë primitive, apo jo? Por e vërteta është se ishte një kohë primitive.
Komunitetet shkëmbenin atë që kishin me atë që u nevojitej të tjerëve. Një zonë mund të kishte burime më të mira bujqësore; një tjetër mund të kishte gurë të cilësisë së lartë; një tjetër, akses në minerale. Komunitetet bregdetare kishin produkte që nuk ekzistonin në brendësi të tokës, ndërsa grupet e brendshme kishin burime që u interesonin atyre që jetonin pranë detit.
Guaska nuk ishte e rëndësishme sepse ushqente dikë apo sepse ishte një vegël e dobishme pune. Ishte e rëndësishme sepse përfaqësonte diçka të vështirë për t’u siguruar dhe vinte nga larg. Dhe në një botë ku distanca ishte shumë më e vështirë për t’u kapërcyer se sot, kjo kishte një vlerë të jashtëzakonshme.
Objekti ishte vetëm pjesa e dukshme: Ide dhe teknologji pa shkrim
Ajo që është më magjepsëse është se nuk udhëtonin vetëm objektet. Imagjinoni një artizan nga një komunitet i vogël ballkanik që vëzhgon një vegël të punuar me një teknikë ndryshe nga e tija. Ai nuk ka një libër ku të mësojë, nuk ka një video, e as nuk ka shkrim. Ai ka thjesht një njeri tjetër përpara. Kështu që i mbetet vetëm të vëzhgojë se si punon: pyet, imiton dhe provon.
Kjo ishte mënyra se si u transmetuan, për mijëra vjet, inovacionet më të mëdha njerëzore; nuk kishte rrugë tjetër. Teknikat udhëtonin sepse udhëtonin njerëzit. Një mënyrë e re për të punuar qeramikën, për të përpunuar gurin apo për të përdorur metalin mund të përshkonte distanca të mëdha pa shkruar askush asnjë fjalë të vetme për të.
Deti Adriatik: Jo një kufi, por një rrugë komunikimi
Për këtë arsye, Deti Adriatik nuk ishte një kufi. Sot shikojmë një hartë dhe shohim shtete të ndara nga deti: Italia, Kroacia, Mali i Zi, Shqipëria dhe Greqia. Por këto ndarje janë moderne. Për shumë komunitete të lashta, Adriatiku ishte një rrugë komunikimi.
Gjeografia e Ballkanit ka një karakteristikë të veçantë: malet krijojnë pengesa natyrore të vështira për t’u kapërcyer. Në shumë raste, lëvizja duke ndjekur bregdetin mund të ishte shumë më e lehtë se sa kalimi i drejtpërdrejtë përmes brendësisë së tokës. Nuk flasim për anije të mëdha tregtare, por për lëvizje të vogla pranë bregut, duke shfrytëzuar gjiret dhe rrugët e njohura. Por ato shpërngulje të vogla, të përsëritura ndër breza, mjaftuan për të krijuar lidhje të fuqishme.
Protagonisti i vërtetë i heshtur: Uji dhe lidhja me kulturën Vučedol
Kur flasim për këto komunitete, duhet të tregohemi të kujdesshëm. Në këtë periudhë nuk ekzistojnë ende Shqiptarët si popull historik, e as ilirët si identitet i njohur. Do të ishte gabim t’i quanim “albanezë” popullsitë që jetuan këtu mijëra vjet më parë. Gjëja e duhur është të kuptojmë se po vëzhgojmë skenën ku, me kalimin e kohës, do të shfaqen kultura të reja.
Por nëse pati një protagonist të vërtetë të heshtur gjatë gjithë kësaj historie, ajo nuk ishte guaska. Ishte uji.
Deri tani e kemi parë si një mënyrë udhëtimi, por shumë përpara se të bëhej një rrugë tregtare, uji ishte një çështje mbijetese. Një qenie njerëzore mund të jetojë disa javë pa ngrënë; pa ujë, vetëm pak ditë. Për këtë arsye, komunitetet e para nuk zgjidhnin çfarëdo vendi për t’u ngulitur: kërkonin lumenj, liqene apo burime që u mundësonin të mbijetonin gjatë gjithë vitit.
Së pari, uji lejoi që njerëzit të qëndronin në të njëjtin vend. Më pas, bëri të mundur bujqësinë. Me kalimin e kohës, po ata lumenj filluan të bashkonin fshatrat fqinjë. Dhe kur njeriu mësoi të lundronte, detet rreshtën së qeni pengesa dhe u shndërruan në rrugë. Është kureshtare të mendosh se po ai element që shuante etjen përfundoi duke lidhur kultura të tëra.
Nëse e vëzhgojmë historinë nga një distancë e mjaftueshme, do të shohim një model që përsëritet herë pas here: ku ka ujë, zakonisht shfaqet jeta; ku jeta qëndron, shfaqen shkëmbimet; dhe ku ekzistojnë shkëmbime për shekuj me radhë, herët a vonë lindin kultura të reja.
Kjo është pikërisht ajo që do të fillojmë të shohim në kapitullin tjetër. Me kalimin e kohës, po ato rrjete që lëviznin guaska dhe teknika do të fillonin të lëviznin diçka edhe më të fuqishme: sekretin e kthimit të gurit në metal. Në brigjet e një lumi të madh, një komunitet ishte pragu i zotërimit të këtij sekreti —dhe i zbulimit se pushteti, këtë herë, kishte një çmim që kërkush nuk e kishte parashikuar. Arkeologët e njohin atë si kultura e Vučedolit.